Làng trống Bình An

Rời xa thành phố ồn ào náo nhiệt, chúng tôi tìm về một làng quê bình dị thuộc tỉnh Long An, cửa ngõ nối liền Đông Nam Bộ và vùng Đồng bằng Sông Cửu Long. Những cánh đồng lúa đang thời kỳ trổ bông, bao trùm nơi đây bởi màu xanh ấm no, tạo cho con người một cảm giác khoan khoái, đúng như tên gọi của ngôi làng chúng tôi ghé thăm, làng “Bình An”

Nghề làm trống thật vất vả và cũng lắm công phu. Để có được những chiếc trống bền đẹp mà ta thường hay thấy, các nghệ nhân làm trống, phải trải qua hơn 20 công đoạn. Trước tiên là chọn loại gỗ tốt như sao, sến nếu thiếu thì sử dụng gỗ cây dầu. Đôi khi cũng chọn loại gỗ mít. Gỗ đem về phơi khô, đo cắt, uốn cong, xử lý mối mọt mới đem ra làm thân trống. Ngày trước, những người thợ trống ở Bình An thường mua nguyên cây về cắt khúc, khoét rỗng ruột rồi bịt da lên. Ngày nay, do thân gỗ lớn ngày càng hiếm nên chỉ còn những loại trống có đường kính nhỏ như trống chiến, trống bát, trống cơm, trống lệnh, trống bồng là được làm dăm liền bằng cách khoét rỗng khúc cây gỗ nhỏ. Còn các loại trống lớn như trống đình, trống lân, trống chầu… các nghệ nhân đã chuyển sang dùng loại dăm ghép từ những thanh gỗ, chất lượng âm thanh khi đánh lên không hề thua kém dăm liền.
Quyết định tới thành bại của một chiếc trống là khâu chọn da làm mặt trống.
Để có tấm da trống tốt, nhất định phải dùng da nguyên tấm, lành lặn của con trâu già và tươi. Da trâu vừa làm xong, đem về làm sạch rồi căng ra phơi khô. Vùng da cổ, da bụng, da đùi sẽ không dùng vì khi đánh mặt trống sẽ bị rách.
Những nét vẽ như trận đồ bát quát trên mặt da là ông đánh dấu từng chỗ cần lạng dày lạng mỏng tùy theo mục đích sử dụng của chiếc trống. Muốn trống có tiếng kêu thanh, vang trước khi bịt, da phải được bào thật kỹ.
Nhìn lưỡi dao sắc bén lướt đi nhẹ nhàng trên mặt da tưởng như thật đơn giản nhưng lại là công đoạn khó nhất, đòi hỏi kinh nghiệm và tay nghề cao. Sự mỏng dày của miếng da, cần lạng nhiều hay ít đều phụ thuộc vào sự cảm nhận trực tiếp qua bàn tay nghệ nhân. Mà điều này chỉ có thể đúc kết từ kinh nghiệm và sự nhạy bén chứ không thể chỉ truyền dạy mà có.
Sau khi các thanh gỗ hơ lửa cho cong và ghép thành thân trống sẽ được đem phơi khô để gỗ co ngót hết, sau đó người thợ tiếp tục hong lửa vừa đóng niềng sắt cho các thanh gỗ khít lại với nhau.
Khi đã có được miếng da ưng ý, công đoạn bịt mặt trống tiếp theo có lẽ cần nhiều sức lực hơn. Đây cũng là khâu quan trọng đòi hỏi phải có kỹ thuật và trình độ thẩm âm của người thợ. Các nghệ nhân bịt trống ngày trước đã biết nghĩ ra cách lập dàn trò để bịt trống, dùng chính da trâu làm dây néo kéo căng mặt trống Những người thợ sẽ dùng dùi hoặc dao bầu nhọn đâm những lỗ nhỏ khoảng 2 ly đều xung quanh vòng tròn miếng da, các hàng lỗ cách nhau 5cm. Dây da trâu được xỏ qua lỗ đó để đưa qua giàn trò mà căng mặt trống. Tiếp đến là kỹ thuật lắp giàn trò, kỹ thuật tăng đơ trống, đóng chốt tre, đóng cúc trống lân.. Sau mỗi lần gõ, mặt trống được cơi lên, những sợi dây buộc vào tấm da căng dần kéo theo miếng da bịt trên mặt trống căng hết cỡ. Để kiểm tra độ căng này, thậm chí người thợ còn dẫm, nhảy trên mặt trống, có lẽ chỉ ở làng trống Bình An mới có cách thử này bởi mặt da trống phải rất tốt mới chịu được sức nặng của một thanh niên khỏe mạnh.
Một bí quyết khác của làng trống Bình An, đó là trong mỗi chiếc trống người thợ lại đặt vào một vài sợi lò xo thép làm cho âm vang tiếng trống thêm sống động và chỉnh chu. Cho đến nay đây vẫn là điều kỳ diệu bởi ngay chính những người thợ lão luyện cũng chưa lý giải được một cách khoa học tác dụng của những “linh vật” này. Chiếc trống làm xong cần phải được “thẩm âm” chuẩn xác. Làm thế nào để “đo” được âm lượng của trống là kỹ thuật bản năng mà mỗi người thợ phải tự hun đúc cho mình, thường chỉ có những người say nghề và gắn bó với nghề nhiều năm mới “nghe” và “hiểu” được đứa con tinh thần mình sinh ra.

Xóm trống Bình An vẫn nhộn nhịp tiếng thử trống, tiếng gõ tiếng đục bao năm không dứt bên dòng sông Vàm Cỏ Tây. Gần 200 năm trước, nghề trống đã được thai nghén ở mảnh đất này để mãi muôn đời sau tiếng trống vang thanh và cả tiếng tăm của ngôi làng cứ bay ra rộng khắp mọi miền tổ quốc và cả bạn bè năm châu.
Từ niềm đam mê nghề trống của anh chàng thương hồ bôn ba – chính là cụ tổ Nguyễn Văn Ty của làng trống Bình An, bao thế hệ con cháu đã nối nghiệp và có cuộc sống no ấm. Trong dòng họ Nguyễn Văn, đã có 5 thế hệ nối tiếp tạo thành làng nghề trống Bình An.
Ngoài những thao tác kỹ thuật phải nằm lòng, nghề làm trống cũng có những “mẹo” mà chỉ người trong nghề mới hiểu.
Ngoài những tang trống ghép vẫn có những thân gỗ to tới 2-3 người ôm đang nằm chờ được đẽo gọt. Người thợ phải tỉ mỉ khoét sao cho thật đều, thật nhẵn. Sau khi khoét lại phải mài nhắn vả mặt trong và ngoài thân trống. Nghệ nhân Năm Mến là người nắm giữ bí quyết làm những chiếc trống to nguyên khối chính xác nhất cả làng, và ông vẫn đang từng ngày truyền lại cho lớp con cháu kế cận để nghề tổ mãi mãi không bị thất truyền.
Nhìn những giọt mồ hôi lấm tấm trên gương mặt người thợ mới thấy không có thành công nào, không có giá trị nào lại được tạo nên một cách dễ dàng và hời hợt. Tất cả sự bền vững và phát triển này đều cần sự say mê, nhiệt huyết và cần cù mang lại. Và những người con Bình An, những người nông dân “hai lúa” hẳn mang trong mình rất nhiều những tố chất đó.
Trong thời kỳ hiện đại, chế tác trống Bình An đã được đổi mới, hiện đại hóa so với công nghệ làm trống truyền thống. Người ta dùng thêm cưa máy, bào máy để nâng cao năng suất. Tuy nhiên nhiều phương pháp thủ công vẫn không thể thay thế như căng mặt da bằng dây da trâu, dàn chân đế… Trong tâm trí những người con làng Bình An, những ký ức về hình ảnh ông nội, cha mình cặm cụi bên bàn phang da, bên bếp củi hơ tang trống hay những tiếng đục tiếng đẽo…chắc chắn sẽ mãi không phai mờ trong tâm trí. Những bộ đồ nghề phan da của các cụ truyền lại, dù không dùng tới nữa, nhưng luôn là “của gia bảo” lời nhắc nhở về một nghề truyền thống phải giữ gìn và phát huy không chỉ với lớp con cháu, thế hệ thanh niên trong làng.
Những âm thanh rền vang, chắc khỏe, rộn rã trên màu xanh no ấm, yên bình của xóm làng như một lời khẳng định rằng những truyền thống quý báu sẽ mãi được kế thừa và phát huy trên mảnh đất này và sẽ còn bay cao bay xa tới những nơi còn trân trọng hồn Việt

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s