Tiếng gáy gà đất nơi bản Thâm Mè

Dưới làn tinh khí ấm áp của đất trời, những con gà đất như được hấp thụ những tinh hoa mật ngọt vào hạng tuyệt phẩm nhất, cùng với bàn tay và khối óc con người mà lớn dậy vươn vai, đẹp mà vô cùng sống động.

Tương truyền ở khắp một vùng miền núi phía Đông Bắc xưa kia có một trò chơi dân gian phổ biến là gà đất. Gà đất cùng với mặt nạ sư tử mèo là một trong những nét văn hóa độc đáo trong đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng người Tày, Nùng xưa từ lâu đời. Vào các dịp lễ tết, hội hè, người ta thường đem những con gà đất ra diễn trò cho trẻ con chơi. Gà đất trông không phức tạp và hào nhoáng nhưng lại mang một nét đẹp riêng và phải qua những công đoạn chế tác cực kỳ tỉ mỉ, công phu mà không phải ai cũng có thể làm được. Có lẽ vì thế mà theo thời gian thứ đồ chơi này đã dần bị mai một.

Thời gian trôi qua đã rất lâu đủ để khỏa lấp đi những ký ức về thứ đồ chơi dân gian đã vắng bóng một thời nay bỗng trở lại bởi lời đồn lan rộng khắp các tỉnh Cao – Bắc – Lạng, nơi có cộng đồng người Tày, Nùng sinh sống.

Lời đồn rằng, tại bản Thâm Mè thuộc xã Hoàng Việt, huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn có một người được coi là một Kỳ nhân còn gìn giữ và làm được những đồ chơi dân gian như gà đất biết gáy và mặt nạ sư tử mèo. Từ những hòn đất tưởng như vô tri vô giác bỗng một ngày kia chúng trở thành những con gà đất dõng dạc cất vang lên tiếng gáy hòa chung cùng đồng loại mỗi sớm ban mai dưới mỗi nếp nhà.

Chuyện lạ này nhanh chóng lan đi và thỏa trí tò mò cho những ai mong muốn được mục sở thị về người đàn ông – một Kỳ nhân bí ẩn với đôi bàn tay khéo léo đưa cái tài của mình để thổi hồn vào con gà đất buộc phải cất lên tiếng gáy.

Con đường về vùng đất thuộc huyện Văn Lãng, Lạng Sơn vào những ngày mùa hạ. Cái nóng oi ả như thiêu như đốt. Sau một thời gian dò hỏi, tìm kiếm cuối cùng chúng tôi cũng đến được bản Thâm Mè – nơi khu vườn rộng với nhiều cây ăn quả. Một ngôi nhà bằng đất, mái ngói rêu phong đặc trưng của dân tộc Nùng. Đơn sơ và giản dị, khung cảnh trước mắt mang nét mộc mạc mà gần gũi như cảm giác của chúng tôi về chính vị chủ nhân của nó.

Ông Hoàng Choóng – người được coi là một kỳ nhân của món đồ chơi dân gian đã chiếm bao tình cảm của các cô cậu bé mỗi khi chơi cùng nhau với chú gà đất bên hiên nhà hay dưới gốc cây đầu làng, thậm chí hình ảnh chú gà đất đã đi vào trong mỗi giấc ngủ xuất hiện trước mắt chúng tôi thật bình dị và gần gũi.

Lớn lên trên quê hương xứ Lạng, ngay từ nhỏ, cũng như bao bạn bè đồng trang lứa, ông Choóng có tuổi thơ gắn bó với những sản vật dân dã, thắm đượm hương sắc quê hương.

Tieng gay ga dat.3

Ngày còn bé, hay theo chân mẹ sang các bản lân cận, thấy người ta làm được con gà đất biết kêu cục tác khiến cậu bé Choóng vô cùng thích thú. Hình ảnh những chú gà đất sặc sỡ phát ra tiếng kêu y như thật cứ vương vấn và đi theo suốt tuổi thơ của cậu, đến cả mãi sau này khi cậu đã trưởng thành.

Theo chân ông, chúng tôi men theo con vách nhỏ để đến với xưởng chế tạo sản xuất gà. Xưởng sản xuất chế tạo gà đất nghe thật đặc biệt. Sự hồi hộp quấn lấy từng bước chân chúng tôi hệt như cảm giác thuở ấu nhi theo chân bà, chân mẹ đến với kho tàng bí mật với cơ man nào là những đồ chơi đồ hàng mới lạ mà mình chưa từng biết.

Gọi là xưởng sản xuất nhưng thực chất đó là mọt căn bếp nhỏ được tận dụng để bày biện nào nguyên vật liệu cũng như trưng bày những sản phẩm khéo léo đã hoàn thành. Kỳ lạ thay, không gian nhỏ hẹp ấy chẳng những không làm chúng tôi thất vọng về những kỳ vọng và hồi hộp trước đó của mình mà hơn thế nữa, cái vị cay cay nồng nồng mùi khói bếp, những chú gà đất sặc sỡ đủ màu được kê ngay ngắn ngay trước mặt, cùng với luồng ánh sáng hư ảo chiếu xiên qua khung cửa sổ mang đến một viễn cảnh đầy huyền hoặc, như một bàn tay càng lục lọi sâu hơn vào cái góc nhỏ của tuổi thơ xa xưa tưởng như đã bị xóa nhòa từ lâu trong mỗi con người bởi ồn ào cuộc sống.

Nhìn những con gà đất đủ màu sặc sỡ, lại còn biết kêu tùy ý theo từng động tác và cử chỉ của ông khiến chúng tôi vô cùng thích thú. Trước sự tò mò gạn hỏi của các thành viên đoàn, ông Choóng đã không ngần ngại chia sẻ những bí quyết độc đáo của mình.

“Bí kíp” thổi hồn cho gà đất

Công đoạn đầu tiên là chuẩn bị nguyên vật liệu. Đất dùng để làm gà không thể tùy tiện mà chọn loại gì cũng được. Đó phải là loại đất quý và rất hiếm mà theo tiếng dân tộc gọi là đất Thó. Để tìm được loại đất này, ông Choóng thường phải dậy từ rất sớm và phải đi men theo bờ vực chơi vơi, nơi có các dòng sông dòng suối chảy xuyên rừng may ra mới tìm được. Tìm thấy đất rồi cũng không dễ dàng mà lấy đất về được ngay, bởi phải đào sâu xuống vài mét mới có loại đất dẻo. Dưới lòng sông ngập sâu và dòng nước luôn luôn chảy xiết khiến cho loại đất Thó này không bị lẫn nhiều tạp chất khác, mới tạo độ quánh dẻo, đạt tiêu chuẩn khi nặn gà sẽ không bị nứt rỗ.

Sau khi lấy đất về nhà, người nghệ nhân chuyển sang những công đoạn tiếp theo. Đất dẻo được đem ra thái và băm nhuyễn, phơi cho đến khi khô cong rồi mới đem giã mịn. Thường cũng phải mất từ 2 đến 3 ngày đất mới khô, đấy là còn vào những ngày nắng.

Đất khô, đem giã. Ông Choóng sàng lọc lấy những bụi đất mịn nhất đem trộn với nước lã và lại tiếp tục giã. Việc giã đất phải thực hiện liên tục trong khoảng thời gian dài, đến một độ dẻo nhất định mới có thể đem ra nặn gà đất.

Trong quá trình nặn, gà đất được phân ra làm hai phần riêng biệt là đầu gà và đuôi gà. Dưới bàn tay khéo léo của người nghệ nhân, chẳng mấy chốc mà hình hài của một chù gà đã hiện ra chân thật mà sống động.

Theo như Ông Choóng chia sẻ thì công đoạn khó nhất khi làm gà đất phải kể đến việc chế tác kèn để con gà có thể kêu và gáy được. Chiếc kèn được làm từ thân cây sậy hoặc cây nứa nhưng chủ yếu nhất vẫn là cây sậy.

Tieng gay ga dat

Việc phát ra âm thanh chuẩn hay không phụ thuộc vào đầu lưỡi gà, phải làm sao để tạo ra được cái lưỡi gà giống như lưỡi gà thật. Tùy vào độ rỗng của thân gà mà ta lắp cho nó chiếc lưỡi lớn hay nhỏ. Nếu độ rỗng của con gà càng lớn thì phải lắp chiếc lưỡi gà càng bé lại. Người chế tác gà đất giỏi là người có thể căn ke làm sao để chiếc kèn và chiếc lưỡi gà thật cân đối với nhau. Kèn và lưỡi càng cân đối bao nhiêu thì khi kết hợp lưỡi gà sẽ phát ra âm thanh giống như con gà thật đang gáy bấy nhiêu.

Từ những phần đầu gà và đuôi gà đã khô, sau khi đem cho lưỡi gà vào trong chiếc kèn và luồn vào ruột con gà đất, người nghệ nhân dùng loại giấy gió, rồi dùng hồ dán hai phần gà lại với nhau. Con gà đất như vậy mà đã gần hoàn thiện.

Khâu trang trí cho gà rất kì công và cũng là công đoạn cuối cùng. Độ sặc sỡ của của gà đất đến mức nào chính là phụ thuộc vào việc sơn màu và trang trí. Chấm một nét vào điểm được nặn nhô ra trên khuôn mặt, con gà đất bỗng như có hồn hơn, giương cặp mắt long lanh lên mà nhìn thế gian, sự đời và muôn vật.

Dưới làn tinh khí ấm áp của đất trời, những con gà đất như được hấp thụ những tinh hoa mật ngọt vào hạng tuyệt phẩm nhất, cùng với bàn tay và khối óc con người mà lớn dậy vươn vai, đẹp mà vô cùng sống động.

Xã hội ngày càng phát triển. Hội nhập kinh tế, hội nhập văn hóa có nhiều cái lợi đồng thời cũng kéo theo nhiều biến tướng. Trong một xã hội văn minh khi mà trẻ em có quá nhiều thứ đồ chơi đẹp đẽ, bóng lộn để lựa chọn. Thị trường đồ chơi ồ ạt hàng Trung Quốc với nhiều chất gây hại cho sức khỏe, chưa kiểm duyệt được bày bán tràn lan trong các cửa hàng thì những trò chơi dân gian đã, đang và vẫn luôn đứng trước nguy cơ bị mất dần đi trong cuộc sống hiện đại.

Tieng gay ga dat.2

Với những trăn trở của một thế hệ đi trước đau xót và lo lắng cho những giá trị văn hóa dân tộc có thể bị mất đi, ông Hoàng Choóng với bàn tay tài hoa, trí thông minh đã cùng với mồ hôi và tâm huyết bao năm ấp ủ để vực lại một trò chơi truyền thống đáng quý của dân tộc.

Bằng cái tâm sáng, tấm lòng tha thiết yêu quê hương, nặng lòng nặng nghĩa với những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp và bí kíp độc đáo của ông Hoàng Choóng, gà đất nhờ vậy mà ngày hôm nay mới có thể vẫn giản đơn và bình dị, tồn tại ở những góc nhỏ của riêng mình, như một mảnh hồn xưa giữa bộn bề cuộc sống.

Hình ảnh những con gà với chiếc mào đỏ và tấm lông bóng mượt sớm đã gắn bó mật thiết đặc biệt là trong đời sống của những người dân vùng thôn quê dân dã. Gà góp mặt trong tranh Đông Hồ, xuất hiện trong thi ca và cùng với trò chơi dân gian về những con gà đất biết gáy của cộng đồng dân tộc Tày, Nùng đã làm phong phú thêm hình tượng của loài gia cầm có nhiều lợi ích này trong kho tàng văn hóa dân gian các dân tộc Việt Nam.

Gà đất sẽ mãi là một thứ đồ chơi dân gian đi cùng năm tháng. Dưới bàn tay tâm huyết của nghệ nhân Hoàng Choóng, tục chơi gà đất là một nét đẹp đang ngày một lớn lên, phong sương và dạn dĩ hơn nhiều trên miền quê xứ Lạng. Để thấy rằng đồ chơi và trò chơi dân gian vẫn có đất sống trong nhịp sống hiện đại. Để trẻ em hôm nay biết yêu và trân trọng những món đồ chơi truyền thống, đậm đà hồn Việt.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s