Bí ẩn ngôi nhà hơn trăm năm tuổi của làng Vũ Đại

Một ngôi nhà còn nguyên dấu vết lịch sử thời gian một thời kiểu thôn quê Bắc Bộ những năm đầu thế kỷ 20, xây trên một khu đất rộng chừng 900m2. Nhà có mặt nhìn về hướng Đông Nam, theo đúng cách phong thủy của người Phương Đông Việt xưa, ngoảnh về phương Đông, hướng về phía Nam mà đón ánh bình minh như vừng hồng lan tỏa, để nhận gió mát của luồng sinh khí căng tròn buổi sớm tinh khôi.

Đến xã Hòa Hậu, huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam tìm làng Vũ Đại. Xưa kia, thời thuộc Pháp, đất này gọi tên làng Đại Hoàng, tổng Cao Đà, huyện Nam Xang, phủ Lý Nhân. Những câu chuyện về làng này được tái hiện trong các tác phẩm nổi tiếng theo dòng văn học hiện thực của cố nhà văn cách mạng Nam Cao. Đây là mảnh đất quê hương thân thương nơi ông sinh ra, lớn lên và gắn bó bao kỷ niệm vui buồn, cơ cực một thời của mình ở đây. Khu nhà tưởng niệm dành cho ông hôm nay chính là một phần mảnh đất nhà ông xưa kia và mảnh đất của Lão Hạc, nhân vật hàng xóm được ông mô tả trong truyện của mình. Ông viết truyện làng mình, gọi nó là làng Vũ Đại. Truyện văn, chuyện đời của nhà văn Nam Cao cứ như hình với bóng pha lẫn vào nhau, như bức tranh tái hiện hình ảnh cuộc sống của làng, thực thực, hư hư đến kỳ lạ. Nhưng dân vùng này chẳng ai không nhận ra từng bóng dáng nhân vật của làng, từ đời thực đã bước vào cả truyện ông Nam Cao rồi. Chả thế mà từ đó, dân chuyển sang gọi tên làng mình là làng Vũ Đại. Làng quê nghèo Vũ Đại bỗng thành nổi tiếng khắp mọi nơi vì vào truyện Nam Cao.

Nha co lang Vu Dai

Nam Cao cũng nổi tiếng vì gắn cùng cái tên làng Vũ Đại của mình. Có về tận làng Vũ Đại này mới thấy hồn cốt cái làng thời xa xưa trong truyện Nam Cao còn vương vấn nơi đây nhiều lắm. Con song quê này vẫn là con song của các nhân vật Nam Cao đã vật lộn sinh sống ở đây hơn một thế kỷ trước. Ở thời Nam Cao, ngôi nhà này là nhà của Bá Kiến trong làng. Đó là ngôi nhà ám ảnh Nam Cao nhiều nhất về thân phận người giàu, kẻ nghèo trong xã hội làng quê thời thuộc Pháp. Và Nam Cao đã chọn nó là hình ảnh nguyên mẫu cho ngôi nhà của nhân vật Bá Kiến trong truyện Chí Phèo của ông.

Một ngôi nhà còn nguyên dấu vết lịch sử thời gian một thời kiểu thôn quê Bắc Bộ những năm đầu thế kỷ 20, xây trên một khu đất rộng chừng 900m2. Nhà có mặt nhìn về hướng Đông Nam, theo đúng cách phong thủy của người Phương Đông Việt xưa, ngoảnh về phương Đông, hướng về phía Nam mà đón ánh bình minh như vừng hồng lan tỏa, để nhận gió mát của luồng sinh khí căng tròn buổi sớm tinh khôi.

Người xưa bảo, những ngôi nhà có thế, có hướng kiểu này thường là vượng khí, bền bỉ lắm. Chẳng trách tuổi của nó thọ trên cả trăm năm rồi mà vẫn nguyên xi, cùng những chất liệu làm từ thủa ban đầu xa xưa ấy.

Đi dọc theo làng, có thể nhìn thấy nhiều ngôi nhà nho nhỏ, hình dáng, kiểu cách na ná như nhà Bá Kiến của Nam Cao. Những ngôi nhà này cũng có tuổi chừng ngót một trăm, đến trên trăm cả rồi, là dấu ấn của những nhân vật mang tính lịch sử hằn trong dấu vết thời gian của ngôi nhà. Nhìn kỹ sẽ thấy nó khác nhau từ kiến trúc, văn hóa, đẳng cấp, đến độ bền theo năm tháng, khác cả dấu vết của người xưa còn in ấn, hằng khắc ở đây. Hình ảnh cụ già mộc mạc, thư thái, ngồi bên bệ cửa, hóng gió lay nhẹ từ con sông làng thổi vào, mang nét chiều quê se sắt đến nao lòng.

Nha co lang Vu Dai.1

Tiếng dệt vải trong làng không lúc nào ngưng nghỉ. Đi khắp ngõ ngách, đường thôn uốn lượn, chẳng chỗ nào dứt khỏi âm thanh dệt vài. Người dân ở đây từ thời trong truyện Nam Cao, đã cần cù ngày đêm quay sa, dệt vải. Tiếng dệt vải quấn quện vào đường làng, ngõ xóm, thành thứ hợp âm rất riêng của làng Vũ Đại này. Các cụ cao niên sống cùng một thời với những ngôi nhà lịch sử, nay đều đã như cái cây cổ thụ của làng. Họ là chứng nhân lịch sử, chứng kiến số phận ngôi nhà Bá Kiến hai lần suýt bị tiêu tan. Năm 1953, thời kháng chiến chống thực dân Pháp, cụ Huấn lúc đó ở đội du kích làng, chính cụ là người nghìn thấy ngôi nhà Bá Kiến bị giặc đổ dầu, châm lửa đốt.

Trên cây cột này vẫn còn vết cháy do thực dân Pháp đốt, và cụ Huấn là một trogn hai du kích đã dập lửa, cứu ngôi nhà ngày ấy. Nó in ấn vào đây như vết tích lịch sử, như dấu ấn thời gian mà ngôi nhà đã trải qua.

Những hàng cột lim óng lên màu thời gian thế này quả là giá trị vật chất đáng kể của ngôi nhà. Nhưng nếu ngày ấy không có cụ Cai Hậu, Việt Kiều, bỏ ra 4.500 đồng (tương đương với 10 cây vàng lúc đó) để mua lại thì sẽ chẳng còn ngôi nhà nhân chứng thời gian như bây giờ nữa.

Trên nóc thượng ốc của ngôi nhà có khắc dòng chữ Nho, ghi lại thời gian xây nhà là năm 1910, đầu thế kỷ 20. Hơn trăm năm có lẻ, ngôi nhà đã trải qua 7 đời chủ, sự thịnh-suy mỗi đời chủ cũng làm nên phần thăng-trầm của ngôi nhà. Thấy bảo, cụ Cựu Hanh, người chủ đầu tiên có công sinh ra ngôi nhà đã thuê một tốp thợ mộc hơn 20 người, làm dòng dã hơn 1 năm trời mới xong. Chẳng biết cụ Cựu Hanh thời ấy làm ăn giàu đến đâu, nhưng hình hài, thần thái ngôi nhà rõ ràng mang dấu ấn văn hóa đẳng cấp của người chủ cái thời sinh ra nó. Chỉ cần nhìn vào dãy cửa lim bức bàn này, cụm 4 hàng cột với tổng cộng 16 cây cột lim to, chắc, đi qua hơn một thế kỷ mà vẫn còn nguyên độ bền. Dưới chân mỗi cột đều kê đệm đá tảng từ một loại đá xanh được gọt, khắc công phu thì đủ biết tiền đồ vật ở đây lớn tới cỡ nào.

Nha co lang Vu Dai.2

Kiến trúc mái hiên

Khắp phủ Lý Nhân và các tỉnh lân cận xứ Bắc Kỳ thời đó khó kiếm được ngôi nhà khác có hàng cột lim và lối kiến trúc như nhà này. Đó là sự phân biệt lớn nhất giữa những ngôi nhà cùng kiểu thời đó. Toàn bộ cột kèo của ngôi nhà Bá Kiến được trạm khắc hình rồng, phượng rất tinh xảo. Những hình này người xưa gọi là “chạm bong” vì nó được trạm thẳng vào thanh bảy, làm nổi lên từng múi, từng hình khối vừa tinh xảo lại mất nhiều công sức lắm. Cụ Huấn bảo, kiến trúc ngôi nhà này theo cách “lộn thềm ngưỡng chồng, tàu bảy then trâu chồng chóp”, gọi là kiến trúc lộn thềm vì ngoài hiên có hè rộng, lại có hàng cột vững chãi và hàng dãi che mưa, chắn nắng. Kiến trúc ngưỡng chồng của nhà Bá Kiến là ngưỡng cửa được chồng cao lên 1m, khác hẳn với ngưỡng thấp, sát sàn. Trên mái nhà Bá Kiến có tàu, có bảy, có then câu đan cài vững chai vào nhau, lại được chồng chóp, nghĩa là chồng từ dưới xà thành lớp lớp lên tận mái nhà, một kiểu kiến trúc rất cầu kỳ, tinh xảo của những ngôi nhà đẳng cấp xưa. Toàn bộ hồ gắn kết xây tường được làm từ mật mía, muối, vôi, vỏ cây và một số phụ gia. Gạch xây tường và lát nền được nung bằng rơm nên dù qua thời gian, gạch vẫn không hề bong tróc. Kể cũng lạ, tưởng chỉ có xi măng, vôi cát thời nay mới giữ được độ bền của ngôi nhà, ai ngờ cái cách xây tường dân gian thủa xưa cũng bền bỉ lạ kỳ đến thế. Các cụ bảo, những ngôi nhà kiểu xưa này rất mát, những viên ngói dày, lợp xếp kín vào nhau, được đệm lót kỹ lưỡng bên trong. Khác hẳn thứ ngói Tây thường hở nhiều, không kín, mái này thường lợp ngói ta, không kiểu bít đốc, nhưng do viên ngói mỏng và chất lượng ngói xấu hơn nên nó không có độ bền như mái nhà Bá Kiến.

Nha co lang Vu Dai.3

Hình rồng trạm khắc trên thanh bảy

Chuyện mái ngói đã hơn trăm năm, chưa một lần tu sửa mà vẫn phẳng lỳ, không bị rộp nát cũng là điều đáng khâm phục về tay nghề các bậc thợ xưa, đáng để ngôi nhà thành vật báu trưng bày của thời gian. Thời Bá Bính, chủ nhân đã in lên ngôi nhà hình ảnh của tập đoàn phong kiến xứ Bắc Kỳ, được Nam Cao khắc họa thành nhân vật Bá Kiến. Trong không gian của một làng quê nghèo, giữa những con người như thầy giáo Thứ, Lão Hạc, Chí Phèo, Thị Nở, những nhân vật này bây giờ người làng vẫn còn kể vanh vách, gọi tên từng nguyên mẫu một thời mà Nam Cao đã chọn. Đúng là ông Nam Cao, các nhân vật và ngôi nhà hiện tại đã đem lại một cảm xúc vừa hiện thực, vừa nao long về một quãng đường lịch sử làng quê Việt Nam. Sự tồn tại của ngôi nhà hơn trăm năm tuổi này là câu trả lời sinh động nhất để những người nước ngoài và khách thăm quan chạm được tay vào hiện thực lịch sử, vào văn học Việt Nam thời trước Cách Mạng, năm 1945.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s