Chuyện về những con rối cổ Thẩm Rộc

Trong tiếng trống thì thùm, tiếng khèn, nhị réo rắt, dưới bàn tay khéo léo của người nghệ nhân, những con rối lắc lư nhảy múa đầy linh hoạt theo từng điệu giáo, gửi lên trời xanh ước nguyện cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, mang bình an và sự vinh danh đỗ đạt đến cho mọi người.

Tương truyền, ông tổ nghề rối quê mình, ấy là cụ Ma Công Bằng, người đã khai sinh ra những con rối cổ cách đây đã hơn 200 năm.

Vốn là người rất yêu thích văn nghệ, biết bên bản Trằn (tỉnh Tuyên Quang) có trò rối, cụ Ma Công Bằng đã lặn lội gần nửa ngày đường tìm đến đó để học cách diễn trò và mang về 5 – 6 con rối cùng một cuốn “bảo bối” ghi chép lại các bài giáo. Nghe đâu những con rối có linh hồn, nếu sau này không quan tâm coi sóc chu đáo thì tai họa sẽ giáng đến sức khỏe, mang vận hạn xấu và mọi điều không may mắn.

Quá say mê với rối và trò diễn rối, cụ Bằng không bỏ rối được. Vậy là gia đình từ cụ. Kể từ đó, cụ Bằng đổi sang họ Ma Quang, tức Ma Quang Bằng, đánh dấu sự ra đời của dòng họ cũng như sự ra đời phường rối Tày Thẩm Rộc cho đến tận bây giờ.

Trải qua 13 đời lưu truyền và tiếp nối, 33 quân rối cổ đến nay đã có tuổi đời hơn 200 năm vẫn được dòng họ Ma Quang giữ gìn rất cẩn thận. Toàn bộ con rối cổ nằm trong một chiếc hòm gỗ khóa kín, được đặt ở nơi thoáng mát phía hành lang trong ngôi nhà thờ tổ. Yên tĩnh và trang nghiêm.

Ông Ma Quang Mai - tộc trưởng tộc rối Tày thôn Thẩm Rộc bên các con rối cổ.

Ông Ma Quang Mai – tộc trưởng tộc rối Tày thôn Thẩm Rộc bên các con rối cổ.

Ảnh hưởng từ tín ngưỡng cha truyền con nối, người Tày cho rằng việc thờ cúng tổ tiên và kế thừa gia sản là trách nhiệm và quyền lợi của người con trai trưởng. Dòng họ Ma Quang cũng không ngoại lệ. Chẳng thế mà ông Ma Quang Nhanh – trưởng họ dòng họ Ma Quang đời thứ 13 – tuy không theo nghiệp rối gia đình như người em trai của mình là ông Ma Quang Chóng, nhưng lại đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong dòng họ: chịu trách nhiệm chăm nom ban thờ tổ và là người duy nhất nắm giữ sổ sách gia phả dòng họ, nhưng điều quan trọng hơn hết là chiếc chìa khóa của hòm rối cổ ngoài ông ra không ai được phép quản lý.

Những con rối cổ đã hơn 200 năm tuổi nay được dùng vào việc thờ phượng là chính. Số lần mở hòm rối từ khi cất “các ngài” đến giờ chỉ đếm trên đầu ngón tay. Đối với người nhà dòng họ Ma Quang, những con rối cổ như là các vị thần linh ứng của tổ tiên. Chỉ khi đã xin phép tổ tiên và sự đồng ý đồng thuận của người nắm tay hòm rối cổ thì mới được phép mở hòm rối. Nếu chưa hoàn tất thủ tục mà tùy tiện hành sự ắt cả nhà sẽ gặp điều xui xẻo, không may mắn. Do đó mà trước cũng như sau mỗi lần mở hòm rối, người trưởng họ đều phải đặt một cái lễ lên bàn thờ tổ xin phép tổ tiên cũng như các vị “thần rối” rồi mới mở hòm.

Các con rối của phường rối Thẩm Rộc được tạo hình khá đẹp mắt và sinh động, gắn với quan niệm thẩm mỹ trong nghệ thuật vẽ tranh thờ của người Tày. Bộ rối thể hiện nhiều nhân vật đa dạng. Có những con vật siêu thực như con rồng. Có những con vật có thật như con hạc, con ngựa, con tắc kè…

Roi Tham Roc.4

Tuy nhiên phần lớn các nhân vật của rối cổ Thẩm Rộc mô phỏng con người trong thế giới tự nhiên. Từ vua quan xiêm y lộng lẫy đến những bác nông dân cả đời chỉ đi sau con trâu cái cày. Tất cả đều toát lên cái thần thái chân thật mà huyền bí lạ thường!

Hai con rối to nhất, luôn được đưa lên sân khấu biểu diễn trước nhất, ấy là những con rối “đầu đàn”. Con mặt đỏ tượng trưng cho người đàn ông (gọi là giống đực), con mặt trắng tượng trưng cho đàn bà (giống cái). Tương truyền rằng hai con rối đầu đàn này được đẽo từ gỗ cây mít tốt nhất trong bản. Không chỉ vừa thơm, vừa đẹp, vừa bền mà nó còn mang một ý nghĩa trân quý, linh thiêng. Nếu như Lạc Long Quân và Âu Cơ được coi như thủy tổ của người Việt thì hai con rối “đầu đàn” của phường rối Thẩm Rộc chính là hiện thân cho hai vị thánh tổ, thánh mẫu của đồng bào Tày, với mong muốn hướng đến đời sống âm dương hòa hợp, gia đình hạnh phúc, con cháu đầy đàn.

Những con rối khác trong bộ rối có kích thước nhỏ hơn nhưng cũng không kém phần tinh xảo, cho thấy bàn tay khéo léo và óc sáng tạo tuyệt vời của các bậc tiền nhân. Trong ánh sang lung linh huyền ảo, hình ảnh các con rối cổ nhìn qua những góc độ khác nhau cho thấy rõ từng thân phận quả là cả pho sử sống khắc họa đậm nét các tầng lớp xã hội của tổ tiên người Tày trong quá khứ.

Hàng năm vào Ngày hội Lồng tồng hay trong những dịp lễ hội của dân bản, những màn múa rối Thẩm Rộc đều thu hút khán giả nô nức tới xem. Buổi biểu diễn truyền thống thường gồm 12 trò, tiêu biểu như rối mệ, rối táp, rối bồi hay rối tắc kè…, được diễn theo trình tự “tiền ổi hậu ca”. Trong tiếng trống thì thùm, tiếng khèn, nhị réo rắt, dưới bàn tay khéo léo của người nghệ nhân, những con rối lắc lư nhảy múa đầy linh hoạt theo từng điệu giáo, gửi lên trời xanh ước nguyện cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, mang bình an và sự vinh danh đỗ đạt đến cho mọi người.

Roi Tham Roc.5

Đằng sau những chuyển động uyển chuyển, nhịp nhàng đó đòi hỏi người điều khiển chúng phải có độ tinh tế rất cao. Nói như vậy để thấy rằng cách thức điều khiển rối cũng là nghệ thuật bí truyền của dòng họ Ma Quang.

Trải qua thăng trầm thời gian cùng với sự du nhập ngày càng nhiều của các hình thức giải trí hiện đại, cũng giống như các di sản văn hóa phi vật thể khác, nghệ thuật múa rối Tày Thẩm Rộc đứng trước nguy cơ bị mai một.

Cái tâm huyết với nghề thể hiện qua từng bàn tay, ánh mắt của nghệ nhân Ma Quang Chóng mỗi khi ông diễn trò rối hay đẽo rối như một lời động viên mạnh mẽ gửi đến anh em nghệ nhân phường rối Tày Thẩm Rộc. Để từ đó họ quyết tâm hơn cùng nhau cố gắng bảo tồn và phát huy nghề múa rối cổ truyền, giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống không chỉ của riêng dòng họ mà là của cả dân tộc.

Phường rối Thẩm Rộc với những điều đã biết và chưa biết. Đằng sau những bài giáo mang nhiều tầng ý nghĩa, sau những khuôn mặt, nét mày kia là cả một kho tàng những điều bí ẩn vô cùng, chưa được vén lên. Đằng sau hòm rối cổ là câu chuyện trải dài qua mấy trăm năm lịch sử của dòng họ Ma Quang và vẫn còn những câu chuyện chưa được biết đến. Rối cổ vẫn ở đó nuôi dưỡng ngọn lửa cháy nhiệt huyết trong tâm hồn những người con mang dòng họ Ma Quang, chờ đợi cơ hội mở lòng thêm nữa với những ai biết trân trọng văn hóa dân gian và ưa khám phá những điều bí ẩn.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s